An Actor’s Revenge ( Yukinojo Henge, Kon Ichikawa, 1963, Japan)

Það gerist ekki oft að maður geti sagt að mynd græði á því að leikstjórinn vildi alls ekki gera hana en hér á það svo sannarlega við. Hann var í ónáð hjá stúdíóinu (Daiei) eftir að tvær af síðustu myndum hans höfðu komið út í tapi. Honum var skipað að gera þessa mynd og gat ekki neitað. Myndin er gerð til að halda upp á þrjú hundruðustu mynd leikarans Kazuo Hasegawa og er endurgerð á vinsælustu mynd hans, þar sem hann lék tvö hlutverk: Annars Kabuki leikari sem er alltaf í kvengervi og hins vegar þjófur sem aðstoðar leikarann við að hefna foreldra sinna. Þetta er ævintýramynd með miklum hasar. Þegar Hasegawa lék hlutverkin upphaflega var hann 27 ára. Nú var hann 55 ára.

Í stað þess að tóna niður fáránleika og óraunsæi sögunnar ákvað Ichikawa að gera grín að öllu saman og leikur sér að leikræni og gervimennsku verksins og bjó í rauninni til leikna teiknimynd, enda hóf hann feril sinn sem Manga teiknari. Hann skýtur inn hugsanabólum, afar gervilegum leikmyndum, furðulegri tónlist og þar fram eftir götunum. Auk þess gerir hann mikið úr áhugaverðri kynjaframsetningu myndarinnar og má nefna senu þar sem Hasegawa sem maður sér sjálfan sig sem sem mann að leika konu að stunda kynlíf með konu.

Kon Ichikawa er ennþá á lífi og starfandi. Hann er óneitanlega hæfileikaríkur kvikmyndagerðarmaður og hefur gert töluvert af merkilegum myndum af ýmsu tagi. Hér verður að minnast á afar húmanískar, óþægilega raunsæjar stríðsmyndir eins og The Burmese Harp og Fires on the Plain og hinu stórmerku heimildarmynd Tokyo Olympiad, sem gjörbreytti hvernig íþróttaefni er tekið upp. Hins vegar hefur hann reynt mistækur og það er ekki með góðri samvisku hægt að ráðleggja allar myndir hans.

Harakiri (Seppuku, Masaki Kobayashi, 1962, Japan)

Samúræi bankar upp á hjá aðalsmanni og útskýrir að hann sé húsbóndalaus, kominn á vonarvöl og óskar eftir að fá að svipta sig lífi á samúræamátann á landi aðalsmannsins. Eftir ítrekaðar tilraunir til að telja hann ofan af þessu, meðal annars með frásögn af öðrum samúræa sem óskaði hins sama og vegna grunsemda um að samúræinn sé aðeins að reyna nota samúð til að betla, samþykkja þeir kröfu hans. Meðan á undirbúningur athafnarinnar stendur yfir hefur samúræinn að segja sögu sína og það hleðst á grunsemdir aðalsmannsins og manna hans að ýmislegt fleira búi undir.

Frásögnin er afar hæg og byggir mikið á endurtekningum, en á þann hátt byggir myndin upp gríðarlega spennu og togstreitu og er aldrei langdreginn eða leiðinleg. Umfjöllunarefni Harakiri er hræsni. Hún ræðst heiftarlega á stéttarhyggju og samfélagslegan skort á samkennd og notar fortíðina til að skoða nútímann. Kobayashi er aðeins nýlega enduruppgötvaður á vesturlöndum en gerði nokkrar gríðargóðar og verðlaunaðar myndir, s.s. Samurai Rebellion og Kwaidan. Auk þess er hinn vanmetni og afar góði Tatsyua Nakadai í aðalhlutverkinu.

Harakiri (og raunar flestar myndir Kobayashi) er út í gegn mínímalískt verkt, hún notar mjög takmarkaðar leikmyndir, hreyfingar og hún notar tónlist lítið o.s.frv. en hún notar alla þætti mjög markvisst og því hafa þeir skarpari og skýrari merkingu en í flestum öðrum myndum. Hins vegar notar hún klippingu mjög skýrt til að marka færslu milli tíma, en það er mikið notast við endurlit (flashback). Annar áberandi þáttur eru myndavélarhreyfingar, en Kobayashi er meistari á því sviði.

Straw Dogs (Sam Peckinpah, 1971, UK)

"Bloody" Sam Peckinpah var ekki og mun aldrei verða þekktur fyrir að fara fínt í hlutina. Þetta er hiklaust hans umdeildasta mynd og sú sem klýfur fólk mest í afstöðu sinni og er þá mikið sagt. Hann ætlaði sér að gera mynd um ofbeldi, orsakir þess, virkni og afleiðingar... Ofbeldi eins og það er: Missir, sársauki og eyðilegging á eðlilegum tengslum milli fólks, samfélags og sambanda. Umfram allt ætlaði hann sér að fjalla um ofbeldið sem karlmenn sýna konum á líkamlegan, kynferðislegan og félagslegan hátt.

Útkoman varð Straw Dogs og það er undir hverjum og einum komið að úrskurða hvort Sam Peckinpah tókst ætlunarverk sitt.

Sagan fylgir óframfærnum stærðfræðing, leiknum af Dustin Hoffman, sem er fluttur ásamt enskri eiginkonu sinni á æskuslóðir hennar við smáþorp í Norður-Englandi. Þorpsbúar líta á þau sem vafasöm, aðhlátursefni eða sýna þeim hreinlega fyrirlitningu. Spenna byggist upp þar til tveim sprengipunktum er náð í frægustu, umdeildustu, áhrifamestu og tvíræðustu köflum myndarinnar. Hér er betra að sjá sjálfur en lesa annara manna lýsingar, en þó skal sagt að þessar senur eru mikilvægar en erfiðar áhorfs.

Sam Peckinpah sagði eftir að myndin fór í sýningu og fékk hörð viðbrögð að honum hefði mistekist ætlunarverk sitt. Boðskapurinn hefði glatast og að notkun hans á afar raunsæu ofbeldi til að sýna hrylling þess hefði farið fram hjá fólki. Myndin hefur all tíð legið undir ámæli fyrir kvenfyrirlitningu og hana mætti lesa á þann hátt, en hún hefur ekki síður verið lesin sem óþægileg áminning þess að konur þurfa að þola meira og harðara ofbeldi en karlar. En hvort sem honum tókst eða tókst ekki að vekja fólk til umhugsunar er ekki hægt að neita því að hér er á ferðinni meistaraleg kvikmyndagerð. Myndataka, leikur, handrit, frásögn, tónlist og sér í lagi klipping eru öll eins og best verður á kosið. Enn ein sönnun þess að þó Peckinpah verði að eilífu umdeildur maður, þá er hann einn merkasti kvikmyndagerðarmaður 20. aldar.

Visitor Q (Bijita Q, Takashi Miike, 2000, Japan)

Millistéttarfjölskylda liggur í molum. Faðirinn og sonurinn eru báðir lagðir í einelti, annar í vinnunni og hinn í skólanum. Móðirin er orðin háð lyfjum vegna verkja og skorts á nánum fjölskyldutengslum. Dóttirin er svo gott sem flúin og lögst í vændi. Og þá kemur inn í líf þeirra algjörlega ókunnugur maður sem er kallaður Q, sem beitir þau ofbeldi og setur líf þeirra í skorðum. Tilgangur hans virðist hins vegar vera að endurreisa fjölskylduna en eyðileggja hana. Þetta er mjög öfgakennd mynd, gróf og hreinlega dulítið sjúk. En hún hefur boðskap og tilgang sem er mikilvægur í nútímasamfélaginu.

Myndin var gerð fyrir nærri ekkert og á stafrænu formi, sem eykur á tilfinningu þess að við séum að horfa á beinar upptökur af atburðum fremur en sviðsetningar. Þessi gríðarlega ögrandi mynd gæti talist meistarastykki Miikes. Hann gerir ekki lítið úr eða grín að fjölskyldum, heldur lýsir áhyggjum (á öfgakenndan hátt) á hvert klassíska fjölskyldubyggingin sé að stefna, sérstaklega í Japan 21. aldarinnar.

Takashi Miike er vinnudýr. Hann gerir að meðaltali um fimm myndir á ári og flestar eru í besta falli umdeilanlegar, sérstaklega fyrir ofbeldi og öfgar. Til að telja til nokkrar af þekktari myndum hans mætti nefna Audition, Ichi the Killer, Happiness of the Katakuris og Dead or Alive. Hann er að ljúka næstu mynd sinni, sem er gerð á ensku og meðal leikara er góðvinur hans, Quentin Tarantino. Myndin, Sukiyaki Western Django, gerist í Japan á miðöldum og ku minna á ekki ómerkari myndir en Yojimbo, A Fistful of Dollars og Django (Til gamans mætti geta að Kinofíll sýndi Django í nóvember síðastliðnum).

Good Morning (Ohiyo, Yasojiro Ozu, 1959, Japan)

Ohayo þýðir góðan daginn og er afar lýsandi titill á þessari stórmerkilegu sýn Yasujiro Ozu á hversdagslífið í úthverfi í Japan. Myndin snýst um samskipti og er samfélaginu skipt í umræðuhópa, hina fullorðnu þar sem konurnar rífast um félagsgjöld i kevnnaklúbbinn og baktala hvora aðra og karlana, sem vilja sem minnst vandræði og spila bara blotto í sjoppunni. Krakkanir hópast í eitt húsið til að horfa á súmóglímu í eina sjónvarpinu í hverfinu. Samtölin í hverjum hóp eru sérstök og skoðanir krakkanna á endalausu spjalli foreldranna um ekki neitt koma fram þegar foreldrarnir ákveða að banna þeim að horfa á súmóglímuna og láta þau læra heima í staðinn.

Vestræn áhrif eru víða farin að troða sér inn í japanskt samfélag og þegar tveimur ungum drengjum er neitað um að sjónvarp sé keypt inn á heimilið og sagt að vera hljóðir þá gera þeir nákvæmlega það, þeir fara í talverkfall. Það kemur af stað mikilli ólgu í hverfinu þar sem mikilvægi innihaldslausra samræðna í samskiptum fólks er gríðarlegt. Foreldrarnir halda að verkfallið muni ekki endast lengi en þegar það reynist rangt og það dregst á langinn fara þeir að sjá vandamálið, þeir reyna meðvitað að eiga þvingaðar samræður um alvöru málefni en tekst illa til og finna sig knúna til að reyna að þægja uppreisnina með breyttum samskiptum.

Leikstjóri myndarinnar er einn af fremstu leikstjórum japanskrar kvikmyndasögu og er hann sérstaklega frægur fyrir hægar dramatískar myndir þar sem afar sterkur undirtónn er gefinn t.d. Tokyo Story (1953) og Floating Weeds (1959). Ohayo er hins vegar gamanmynd þar sem hversdagslífinu í Japan á 6.áratugnum er komið snilldarlega á framfæri. Hún gerist á þeim tíma þegar vestrið er að hefja innreið sína í samfélagið, þar sem unga fólkið tekur því fagnandi en hinir eldri kunna ekki almennilega að bregðast við og vilja helst ekki taka á málunum og halda frekar í gömlu gildin.

The Firemen´s Ball (Horí ma Panenko, Milos Forman, 1967, Tékkoslóvakia)

Í smáþorpi nokkru í Tékkoslóvakíu er verið að skipuleggja árlegt hóf slökkvuliðsmannanna, tombóla sett saman og vinningum safnað, haldnar eru prufur fyrir fegurðarsamkeppni og sigurvegarinn mun veita 86 ára forseta nefndarinnar gullexi fyrir starf sitt. Lífið og ófyrirsjáanlegar aðstæður sjá hins vegar til þess að ekkert gerist eins og skal. Tombóluvinningarnir hverfa sporlaust hver á fætur öðrum, skipulagsnefndin, sem finnur aðeins feimnar stúlkur og grimmar mæður, hefst við að ræna stúlkum hvort sem þær eru fríðar eður ei og aldni forsetinn, sem þráir að komast á klósettið er látinn bíða og bíða.

Myndin sem er skrifuð af Milos Forman, Jaroslav Papousek og Ivan Passer og er byggð á raunverulegu hófi slökkvuliðsmanna sem þeir fóru á. Samkvæmt Forman: „Það sem við sáum var svo mikil martröð að við hættum ekki að ræða það þar til næsta morguns. Svo við yfigáfum það sem við vorum að skrifa og hófum skrif á þessu handriti“. Myndin sýnir gríðarmikla meðvitund á sovétsku samfélagi og er ekki erfitt að greina viðhorf hennar sem pólitísk táknsaga, samt sem áður þá hefur Forman ætíð haldið því fram að myndin hefur engin „falin tákn né tvöfalda merkingu“. Myndinn var tekin upp á bænum Vrchlabí og notaðir áhugamannaleikarar þaðan, hún var fullkláruð 1967 en geymd í hillu í ár síðan sýnd í þrjár vikur áður en hún var bönnuð og aldrei framar sýnd í kommúniskri Tékkoslovakíu.

Forman flutti stuttu síðar til Bandaríkjanna þar sem hann hélt áfram kvikmyndagerð og gerir enn. Hans þekktustu verk eru One Flew Over the Cockoo´s Nest, Amadeus og The Man on the Moon.

Zero for Conduct (Zeró de Conduite, Jean Vigo, 1933, Frakkland)

Myndin gerist í frönskum heimavistarskóla og segir frá lífi hinna ungu nemenda þar. Líf þeirra er dapurt, leiðigjarnt og þeir virtir sem fangar í augum kennaranna, en það er ráðabrugg í skipulagningu og bylting í augsýn.

Undirtitill myndarinnar, „Young Devils at College“ er mögulega meira lýsandi og í takt við það viðhorf sem haft er á þessum „ungu djöflum“. Myndin er hliðholl börnum fyrir utan einn kennara sem gantast í tímum og teiknar myndasögu sem lifnar svo við. Aðrar fullorðnar persónur eru viðurtstyggilegir, „bourgeois“ útlítandi og má nefna dvergvaxna skólastjórann og viðbjóðslega offeita vísindakennarann. Myndin gerir tilraunir með hæga myndspilun (e. slow-motion), teiknimyndun og gabb myndatöku (e. trick photography) og þá tilraunakvikmyndagerð í ætt við Buñuel og René Clair. Vigo á einnig að hafa fundiið upp „fiskabúrsskotið“, sem eflir innilokunarkennd rýmis þar sem furðulegar sýnir eru framleiddar úr hverju horni.

Myndin var bönnuð þar til 1945 af kvikmyndaskoðun Frakklands, ellefu árum eftir dauða leikstjóra síns. Vigo var aðeins 29 ára gamall er hann lést árið 1934 úr berklum og skildi aðeins fjörgur kvikmyndaverk eftir sig. Árið 1929 fékk hann lánaða peninga til að kaupa tökuvél og gerði sína fyrstu mynd, Á Propos de Nice (1930), með hjálp Boris Kaufman (yngri bróður Dziga Vertov). Hans annað verk var Taris, roi de l´eau (1931) og síðan Zeró de Conduite. Hans síðasta verk var L´Atalante (sem kinofíll sýndi fyrir áramót) kom út 12. september 1934, innan við mánuði áður en Vigo lést um aldur fram.

The With a Movie Camera (Dziga Vertov, 1929, Sovíetríkin)

Eins og kemur fram í titli myndarinnar þá er miðillinn sjálfur stjarna myndarinnar. Hún skoðar hversdagslífið á upphafsárum sovíetríkjanna ásamt því að skoða kvikmyndagerð með tilraunum með myndfléttu. Gifting, skilnaður, fæðing, dauði, vinna, leikur, svefn, drikkja, samgöngur og iðnaður er myndaður er vélin kannar mannleg samskipti um leið og að vera handbók um kvikmyndatækni.

„Life caught unawares“ sagði leikstjórinn um mynd sína og er sú setning sniðin fyrir þá fallega og óþvinguða myndefni tekið af borgurum að störfum við sitt daglega brauð. Ást Vertovs á vélrænu eðli umhverfisins er fagnað í notkun hans á myndfléttuklippingu. Þróun vélarinnar er sýnd með myndfléttum frá talnagrind til peningakassa og í mismuninum á kona að sauma og saumvél. Myndin fylgir ekki línulögðum söguþræði og er í raun virðingarvottur á kvikmyndagerði eins og hún leggur sig.

Dziga Vertov hóf ferill sinn í kvikmyndagerð með tökum á fréttaskotum fyrir ríkið af rauða hernum í borgaruppreisninni. Hann var einn af upphafsmönnum montage-hreyfingarinnar og meðlimur í hóp er kallaði sig Kino-glaz (Bíó-auga). Þessi mynd er talinn vera ein sú tilfinningaríkasta, kómíska og mest fræðandi á sögu þessa tíma, þeirra mynda sem gerðar voru í Rússlandi þessa tíma. Vertov, náði ekki að aðlaga sig sósíalískum raunveruleika og ferill hans fljótt dvínaði.

Häxan (Benjamin Christersen, 1923, Danmörk/Svíþjóð)

Hefðbundna sögu er erfitt að finna í kvikmyndinni Häxan , en hún er byggð upp með skiptingu í þrjá kafla. Sá fyrsti kynnir skoðanir miðaldamenninga á útlit djöfla og norna, annar sýnir með röð stuttra atriða hjátrú, sögusagnir og skoðanir miðaldasamfélagsins á göldrum og nornum, sá þriðji er löng saga konu sem er ásökuð um galdra af fjölskyldu deyjandi manns og sýnir misskilning og vanþekkingu á geðsjúkdómum tengingu þeirra við galdra.

Það er nánast ómögulegt að skilgreina Häxan í sérstaka kvikmyndahefð, nema hugsanlega framúrstefnu. Hún er oft stimpluð heimildarmynd en aftur á móti notar hún mismunandi kvikmyndalegar nálganir til að sýna viðfangsefni sitt, galdra og djöfladýrkun frá forn Persíu til nútíma myndarinnar, og brýtur og beygir reglur heimildarmyndarinnar. Í sviðsettum atriðum sýnir leikstjórinn áhorfendurm allar þær skelfilegu ímyndir sem hann gat grafið upp úr sögulegum heimildum sínum og blandar hann oft staðreyndum við tilbúning. Og þar sem heimildarmyndin var ekki skilmerkilega skilgreind á þeim tíma er myndin var gerð þá er hún jafnvel enn óskilgreinanlegri í ákveðna kvikmyndagrein.

En Häxan stendur á eigin fótum sem sjónrænt hrífandi og ógnvekjandi mynd þar sem næmni Christersen fyrir umhverfi (mise en scene) skapar drunga með ógnvekjandi undirtón í lýsingu, leikmunum og sviðsetningu. Áhrifa myndarinnar gætir í kvikmyndum á borð við Texas Chainsaw Murderer (1974) þar sem leikmunir og bakgrunnur umlykja áhorfandann möguleikanum á ofbeldi en einnig er myndin fyrirrennari andsetningarmynda eins og The Exorcist (1973).

Peeping Tom (Michael Powell, 1960, UK)


Mark Lewis var sem ungur drengur látinn taka þátt í furðulegum tilraunum föðurs síns, sem var sálfræðingur, á hræðslu. Nú fullorðinn, vinnur Mark sem aðstoðamaður við kvikmyndatökur að degi til, tekur ljósmyndir af stúlkum á kvöldin og eftir myrkur er hann raðmorðingi.

Þrátt fyrir að þessi mynd sé í dag talin ein af meistaraverkum breskrar kvikmyndagerðar, þá var hún grafin af gagnrýnendum þegar hún kom út. Það sem sló gagnrýnendur þá var hugvitssöm notkun kvikmyndavélarinnar til að saknema áhorfendur fyrir óeðlilega sjónnautn (scoptophilia). Myndin skoðar einnig kvikmyndagerð þar sem Mark tekur upp öll morð sín. Það sem gefur þessari skoðun enn meiri vídd er það að Powell sjálfur leikur föður Marks og er því beinn valdur að því sem við horfum á sem leikstóri og persóna. Myndin var gefin út tveimur mánuðum áður en Psycho kom út og er það merkilegt því báðar sína morðingja sína sem aunkunarverða persónu en óálitlega.

Michael Powell er mögulega þekktari fyrir samstarf sitt með Emeric Pressburger þar sem þeir gerðui fjöldamargar myndir saman. Þeir gerður myndir úr mörgum greinum og má þá helst nefna The Thief of Bagdad, The Life and Death of Colonel Blimp, The Red Shoes og A Matter of Life and Death (og sú síðasta verður á dagskrá okkar síðar á vorönn). Powell var lengi dæmdur sem sérvitur áhugamaður ævintýra en síðar enduruppgötvaður af öðrum leiksjtórum svo sem Martin Scorsese (Powell giftist síðar Thelmu Schoonmaker sem er klippir flestar mynda Scorsese).

M (Fritz Lang, 1931, Þýskalandi)

Undirtitill myndar Fritz Lang útleggst sem Borg Leitar að Morðingja (Ein Stadt sucht einen Mörder), til að byrja með sjáum við morðingjann ekki en nærvera hans er mögnuð upp með áráttukenndu flauti á Hall of the Mountain King eftir Edvard Grieg. Myndin segir frá skelfingu lostnum íbúum borgar sem hefur orðið fyrir barðinu á barnafjöldamorðingja og einingu þeirra við að handsama hann. Lögreglan er með góðar gætur á götunni þar sem skelfing íbúanna verður til þess að hver sem gefur sig á tal við ókunnugt barn er ákærður sem morðinginn. Skipulögð glæpastarfsemi lendir í lamasessi vegna aukinnar löggæslu og skipuleggja glæpaforingjarnir meira að segja leit að morðingjanum. Þeir nota flækinga og útigangsmenn til að hafa auga með götum borgarinnar og láta vita af allri einkennilegri hegðun sem þeir verða varir við. Borgin er sameinuð í leit að morðingjanum en greinir á um refsinguna, skelfingu lostnir borgararnir vilja hefnd án laga, á meðan lögreglan vill réttarhöld. Eini sannleikurinn er að morðinginn er merktur með hvítu M.

Myndin var gerð undir lok Weimar lýðveldisins í Þýskalandi og sýnir, rétt eins og fyrri mynd Langs, Metropolis, skiptingu borgarinnar milli ríkra og fátækra, yfir- og undirheimanna sem eru neyddir til að komast að samkomulagi. Hún endurspeglar vel efnahagslega misskiptingu og þá miklu fátækt sem var í Þýskalandi á þessum tíma. Myndin var gerð í upphafi hljóðmyndanna, þar sem þróun á hljóði í kvikmyndum var afar misjöfn. Í Evrópu gerðu menn tilraunir með hljóð sem spennumagnara á meðan áherslan í Ameríku (Hollywood) var lögð á söngatriði og tónlist. Í M er flaut morðingjans notað til að magna upp spennu, og ásamt skotum af yfirgefnum bolta eða týndri blöðru þá gefur það afar skelfilega sýn á morðin án þess að sýna meira.

Fritz Lang telst einn af leikstjórum þýska expressionismans á 3. áratugnum og mynd hans Metropolis, sem gekk illa þegar hún kom út, er nú talin eitt af meistaverkum þögla tímabilsins, ásamt öðrum myndum hans, m.a.: Die Niebelungen, Dr Mabuse og Spione. Samkvæmt Lang þá var honum boðið að gerast leikstjóri Þriðja ríkisins, en hann hafnaði því, Leni Riefenstahl tók hins vegar tilboðinu, en Lang fluttist til Bandaríkjanna og hélt áfram farsælum ferli sínum þar.

Faster Pussycat! Kill! Kill! (Russ Meyer, 1965, US)

Þrjár íturvaxnar og ofbeldisfullar spyrnuelskandi kvenkynst aðalhetjur leita sér nýrra miða í lífinu svo þær snúa sé að morði og mannsráni. Eftir að hafa myrt spyrnukeppanda og tekið kærustu hans gíslingu flýja þær til eyðilendis Ameríku og lenda á gömlum bóndabæ. Þar búa bóndi og þroskahefti sonur hans „grænmeti“ og tríóið gera heimili þeirra að griðastað sínum meðan þær leita að lífseyri bóndans.

Meyer, hinn nýungagjarni hasarleikstjóri og þekktsti brjóstamaður Bandaríkjanna, gerði myndir á sjöunda áratugnum myndir sem nýttu kynlíf í gróðaskyni en sagði einnig að naktar stúkur gætu ef til vill verið skemmtilegar. Myndin er gróf og ruddaleg en þó hún viðri um sig í erótísku andrúmsloft þá er engin nekt líkt og í fyrri verkum hans. Myndin er einnig nánast áratug á undan myndum svo sem Deliverance, The Hills Have Eyes og The Texas Chain Saw Massacre við að nota mynni skrítnu eyðibýlis fjölskyldunnar.

Þótt myndin sé gerði í gróðrastarfsemi í „grindhouse“ hefðinni þá hefur kynjapólitíkin í henni verið endurskoðuð á seinni árum og lítt klædda tríóið hafa að bera ósveigjanlega „girl-power“ viðhorf sem eru forfari kvenhetja Tarantino.

Cleo from 5 to 7 (Agnés Varda, 1962, Frakkland/Ítalía)

Framagóð frönsk söngkona, Cléo, (Corinne Marchand), vafrar um stræti Parísarborgar, er hún bíður eftir niðurstöðu læknisrannsóknar. Hún hittir ungan hermann og finnur óvænt innilegt samband og endurheimtir vonina. Myndin gerist á rauntíma milli 5 og 7 þessa örlagaríka eftirmiðdags í lífi Cleo. Hún líður með miklum þokka þar sem hún leiðir frá sér sterkar tilfinningar er myndin hægt og rólega brýtur niður andlit aðalpersónunnar og fegurð hennar.

Áður en Agnés hóf kvikmyndagerð starfaði hún sem ljósmyndari og ferðaðist víðsvegar um heiminn. Myndin er í raun röð fjótandi ljósmynda frekar en heilstætt verk. Agnés notar tækni frá cinema vérite til að ná fram útliti heimildarmyndar, þar sem viðhorf Cléo á heiminum er tjáð áhorfendum með vélinni.

Myndin stígur skref í átt að feminisma áður en hugtakið var í raun og veru til, og skoðar hræðslu konu á að missa fegurð sína og síðan í raun sannleika fegurð hennar. Molly Haskell útskýrir þetta vel í ritgerð sinni um myndina; „Varda málar varanlega andlitsmynd af þróun konu frá grunnhyggri og hjátrúarfullri barnkonu í manneskju sem getur fundið fyrir og tjáð áfall sitt og angist og að lokum samúð. Í ferlinu, notar leikstjórinn leikna vel fíkn myndavélarinnar á andliti fallegrar konu til að skoða afleiðingar þessarar hrifningar – okkar á þeim“.

Z (Costa-Gavras, 1969, Alería/Frakkland)

Vinstrisinnaður stjórnmálamaður (Yves Montand) fyrir ríkisandstöðuna á Grikklandi er myrtur og rannsóknarmaður saksóknara (Jean-Louis Trintignant) lendir fjótt í lokuðum húsasundum. Á sama tíma og hann reynir að nálgast sannleikann eru menn innan ríkistjórnarinnar ekki aðeins hilma yfir þátttöku sinni í morðinu heldur einnig að láta líta út fyrir að morðið hafi aldrei átt sér stað.

Myndin er byggð á raunverulegum atbruðum sem hófust þegar Gregorios Lambrakis, meðlimur í andstöðuflokk í Grikklandi, lenti í “bílslysi” 22. maí 1963 sem leiddi til dauð hans. Slysið virtist gruggugt og var rannsókn sett í gang til að jkdsgfs um að slys var að ræða, en kom í ljós að Lambrakis var í raun og veru myrtur af hægrisinnaðri stofnun. Menn innan ríkisstjórnarinna og hersins voru sakaðir en síðar sýknaðir meðan þeir sem sáu um að myrða Lambrakis voru dæmdir.

Myndin náði vinsældum um heim allan sem var óvenjulegt fyrir svo pólitíska mynd. Hún var einnig tilnefnd til Óskarsverðlauna fyrir bestu mynd, leikstjórn og handtir og vann fyrir klippingu og bestur erlendu mynd.

Manchurian Candidate (John Frankenheimer, 1962, USA)

Marco Bennet (Frank Sinatra) vaknar, nótt eftir nótt, í svitakófi við sömu martröðina. Í martröðinni upplifir hann leiðangur úr Kóreustríðinu en hún stangast á við minningar hans. Bennet kemst að því að félagi hans úr stríðinu fær sömu martröðina og virðast þær miðast kringum annan félaga þeirra, Raymond Shaw (Laurence Harvey). Shaw fékk heiðursorðu fyrir hugrekki því samkvæmt allri hersveitinni á hann að hafa bjargað henni frá árás í umtöluðum leiðangri. Bennet grunar að minningar sínar um hetjudáð Shaw séu rangar og að hann og sveit sín hafi verið dáleidd af kommúnistum til að vinna gegn ríkisstjórninni og að Shaw sé megin verkfærið.

Manchurian Candidate er kaldastríðs þrillir sem gerist 1952 þegar ógn og hræðsla við kommúnisma er í hámarki. Milli 1950 og 1953 leitaði þingmaðurinn Joseph McCarthy uppi kommúnista innan fjölmiðla og stofanna, sakaði og dæmdi, hvort sem sannanir voru eður ei. Myndin fer jafnvel lengra til að sýna hræðsluna, þar sem ýmsir atburðir í frá þessum tíma í Bandaríkjunum eru notaðir og þingmaðurinn John Islin (James Gregory) er repúblikani sem svipar til McCarthy.

Crumb (Terry Zwigoff, 1994, USA)

Þeir sem þekkja verk myndasöguhöfundarins R. Crumb vita að þar er á ferð maður sem vantar nokkrar dósir í six-pakk. Færri vita að hann er mögulega eðlilegasta manneskjan í fjölskyldu sinni. Í heimildarmynd Terry Zwigoff um listamanninn Crumb kemur fram tregablandinn en engu að síður skemmtileg og heillandi sýn á líf hans þar sem fylgst er með risi hans sem neðjanjarðarmyndasöguhöfundur á 7. áratug síðustu aldar. Myndin fylgist með síðustu mánuðum hans áður en hann leggst í helgan stein og flytur ásamt fjöksyldunni til S.-Frakklands. Viðtöl við vini, ættingja og samstarfsfélaga varpa ljósi á persónuna sjálfa og mótunartíma með tveimur bræðrum, en annar þeirra stundar hugleiðslur á götum San Francisco borgar og hinn er geðsjúklingur, en afar opinská viðtöl við sjálfan Crumb gera myndina afar einlæga og mannlega og byrjar maður sem áhorfandi að skilja Crumb og hans undarlegu lífssýn.

R. Crumb er þekktur fyrir æði frjálslegar teiknimyndasögur þar sem opinskátt kynlíf og undarleg kynlífshegðun eru oft uppi á pallborðinu og meðal verka hans eru upprunalegu sögurnar um köttin Fritz. Framsetning hans á konum er umdeild og eru skiptar skoðanir hvort þetta sé kvenfyrirlitning eða gagnrýni á karlveldið og hræðslu við konur.

Leikstjóri myndarinnar Terry Zwigoff fékk mikið lof fyrir myndina og hún var verðlaunuð í bak og fyrir. Síðari verk hans halda sig við furðufugla og utangarðsmenn og myndasögur en Ghost World, sem gerð er eftir myndasögu Daniel Clowes og Bad Santa sem má segja að sé jafn hráslagaleg og sumar myndasagna Crumb hafa báðar hlotið verðskuldað lof. Svo að lokum má geta þess að aðalframleiðendi myndarinnar er David Lynch sem er yfirlýstur aðdáandi “annars konar” myndasagna.

Harlan County USA (Barbara Kopple, 1976, USA)

Árið 1973 lögðu námuverkamenn í Harlan County, Kentucky, niður störf og hófu verkfall sem stóð í þrettán mánuði. Mynd Barböru Kopple vefur saman þáverandi baráttu námuverkamanna Harlan County og verkfalls frá kreppuárunum sem nefnt heur verið ‘The Bloody Harlan Strike’. Myndin fylgir einnig framboði Alan Miller (fyrir Miners for Democracy) til forseta UMWA (United Mine Workers of America) sem og flakkar aftur nokkur ár aftur til harðrar kosningabaráttu sem leiddi til morðs.

Upphaflegt umfjöllunarefni myndar Kopple var framboð Alan Miller, og réttarhöld þáverandi forseta UMWA, Tony Boyle, sem var grunaður um að hafa skipulagt morðið á mótframbjóðanda sínum, Joseph Yablonski. Þegar verkfallið hófst færði hún athygli sína til námuverkamannanna, líferni þeirra, baráttu og fjölskyldna, en upphaflega efninu haldið í bakgrunninum. Frásögnin hefst hljóðlega með mótmælafundum, kröfugöngum, og skipulagningu eiginkvenna verkamannana á stuðningshópum. Síðan rís hún með atburðum svo sem þegar ráðist er á kvikmyndatökumann og þegar skotið er á mótmælendur og endar að lokum á hatramman hátt þar sem hvorki áhorfandinn né verkamennirnir eru skildir eftir með tilfinningu fyrir lausn á vandanum.

Kopple notar 16mm myndavélar og tekur hljóðið upp á staðnum, og fórnar því gæðum fyrir hreyfanleika. Myndin er í cinema verité stíl en beygir frá honum með notkun á áður uppteknu efni, viðtölum og tónlist. Tónlistin er að mestu byggð á söngvahefð svæðisins og tjáir svipaða dialektík og myndefnið.

Flesh for Frankenstein (Paul Morrissey, 1973)

,,Vantar hið fullkomna Serbneska nasúm (þ.e. nef)” þetta er það síðasta sem barón Frankenstein vantar í uppskrift sína að hinum fullkomna manni. Hann er með áform um að fullkomna hið rasíska hugverk sitt, þar sem hann áformar að para hinn “fullkomna” mann með hinni “fullkomnu” konu og búa til æðra kyn. Þau áform fara fyrir lítið þegar kemur í ljós að serbneska nefið, sem baróninn varð sér úti um, tilheyrir Nicholas, tilvonandi munki sem Frankenstein og aðsoðarmaður hans finna við hóruhús bæjarins og drepa snarlega. En þegar haus Nicholas er kominn á sinn stað og skrímslið komið á stjá, þá kemur í ljós að það lútir huga Nicholas og áform Frankenstein um pörun hinna “fullkomnu” fer algjörlega út um þúfur. Söguþráður myndarinnar er í grófum dráttum á þessa leið en í myndina fléttast líka systkinaást, blóðsúthellingar og almennt siðleysi sem betra er að sjá en lýsa í orðum.

Með hlutverk baróns Frankenstein fer B-mynda hetjan Udo Kier og hann smitar baróninn af afar þykkum þýskum hreim sínum sem eykur á annars gríðarlega léttúð myndarinnar. Myndin er af skóla Andy Warhols og er oft kölluð Andy Warhol´s Frankenstein, en Warhol framleiddi margar “öðruvísi” myndir og leikstýrði Morrissey nokkrum þeirra, m.a. þríleiknum Flesh, Trash og Heat. Hugsanlega koma mörg atriði myndarinnar ankannalega fyrirsjónir þar sem persónur eiga það oft til að vera með snöggar hreyfingar eða líffærakast í átt að áhorfendum. En myndin var tekin upp með þrívíddartækni sem löngu er hætt að notast við á sýningum og eykur það enn á skemmtanagildi myndarinnar.

Djúpt, undir öllu klámi, ofbeldi og óráðsíu myndarinnar, má finna grafinn boðskap. Hún varpar ljósi á vísitölufjölskylduna og gagnrýnir hana á vægast sagt óþægilegan hátt. Í myndinni sýna allar persónur mikla gægjuþörf og einkarými fólks er aldrei heilagt. Hún er á margan hátt háðsádeila og Morrissey hugsaði hana sem gamanmynd. Það er kannski auðveldast að lýsa þessari mynd sem splatter gamanmynd með verulegum blóðsúthellingum og líffærum á öllum köntum.

Pink Flamingos (John Waters, 1972, USA)

Divine ber (með stolti) titilinn „viðurstyggilegasta manneskjan á lífi“ og býr í hjólhýsi sínu í skógarjaðri undir dulnefninu Babs Johnson. (Hér skal nefna að Divine er í raun u.þ.b. 150 kg karlmaður að nafni Harris Glenn Millstead). Þar býr hún ásamt egg-elskandi móður sinni Edie, hippa syni sínum Crackers og förunauti Cotton. Parið Connie og Raymond Marble eru öfundsjúk í titil Babs og ákveða að ná titlinum af henni. Marble-hjónin reka ættleiðingarþjónustu sem í raun og veru er svartamarkaðsbrask með börn. Hjónin ræna ungum stúlkum og barna þær og selja síðan lesbískum pörum börnin og nota gróðan til að fjármagna heróínsölu í grunnskólum. Hjónin ráða síðan stúlku, Cookie, til að sænga með syni Babs og njósna um viðurstyggilega hegðun fjölskyldunnar. Babs kemst að lokum að bellibrögðum Marble-hjónanna og þá hefst keppni sem fljótlega fer algjörlega úr böndunum.

Pink Flamingos er ein þekktasta „miðnæturmyndin“ og leggur áherslu á öfuguggahátt og blæti og er oft minnst fyrir „coprophagiu“. Miðnæturmyndir eru fyrirbæri í kvikmyndaheiminum sem hófst í byrjun áttunda áratugarins í minni kvikmyndahúsum þar sem sjálfstætt framleiddar kvikmyndir voru sýndar á miðnætursýningum og byggðu sér „költ“ ímynd. Aðrar myndir sem nutu vinsælda miðnætursýninganna eru t.d. The Rocky Horror Picture Show (1975), El Topo (1970), Freaks (1932) og The Night of the Living Dead (1968).

John Waters (1946 -, Baltimore, MD) hóf kvikmyndagerð um miðjan sjöunda ártug síðustu aldar og skrifaði, framleiddi og leikstýriði sínum eigin myndum með sjálstætt öfluðu fé. Hann skaut fyrstu myndir sínar á Baltimore svæðinu og notaði undarlegan vinahóp sinn, sem gekk undir nafninu The Dreamlanders. Um hann myndaðist mikil „költ“ ímynd á áttunda og níunda áratugnum fyrir myndir svo sem Pink Flamingos, Female Trouble (1974), Polyester (1981) og Hairspray (1988). Eftir að eftirlætis leik”kona“ hans og listagyðja, Divine, lést 1989 hefur hann mildast þó nokkuð og myndir frá tíunda áratugnum og einnig nýlega hafa verið nær því „venjulegar“ háðsádeilur svo sem as Serial Mom (1994) og Cecil B. DeMented (2000).

Passenger (Pasazerka, Andrzej Munk, 1963, Pólland)

Myndin fjallar um fyrrverandi fangavörð úr Auschwitz sem af einskærri tiljviljun rekst á fanga úr búðunum. Þegar hún kemur heim segir hún eiginmanni sínum frá fanganum og síðan er sýnd hennar sýn af þeim atburðunum sem gerðust árum áður. Að því loknu eru hinir raunverulegu atburðir sýndir.

Passanger er ekki um raunveruleika einangrunarbúðanna, heldur um þann kraft sem minni fólks hefur til að gera minningar ódauðlegar og afbaka fortíðina. Hún einnig dvelur ekki á þjóðernum fanganna né kúgaranna. Frekar skoðar hún einstaklingana og líf þeirra við þessar erfiðu aðstæður.

Þetta er síðasta mynd Munks þar sem hann lést við tökur hennar 21. september 1961. Hann fæddist í Kraká 1921 og dvaldist þar á uppvaxtarárum sínum. Árið 1940 fluttist hann til Varsjá en vegna gyðungauppruna síns þurfti hann að dveljast undir dulnefni meðan á stríðinu stóð. Hann tók þátt í byltingu Varsjárbúa árið 1944. Skráðist í kvikmyndaskóla 1947 og eftir að hann lauk námi hóf hann vinnu við að gera fréttaskot. Árið 1955 kom fyrsta myndin hans í fullri lengd, The Men of Blue Cross (Belkitny Krzyz). Munk er talinn ásamt Andrzej Wajda og Wojciech Has, sem einn fremsti kvikmyndahöfundur Póllands.